Podstawa opodatkowania i kwoty wolne od podatku:

Do poszczególnych grup podatkowych zalicza się:

• do grupy I - małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów,
• do grupy II - zstępnych rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych,
• do grupy III - innych nabywców.

Kwoty wolne od podatku są zróżnicowane w zależności od stopnia pokrewieństwa pomiędzy beneficjentem a darczyńca lub spadkodawcą. Aktualne (od stycznia 2003 r. ) kwoty wolne od podatku wynoszą odpowiednio:

•  9 637 zł wartości czystej - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej (także darowizny na cele mieszkaniowe),
• 7 276 zł wartości czystej - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do II grupy podatkowej,
• 4 902 zł wartości czystej - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do III grupy podatkowej.

Przy nabyciu w drodze zasiedzenia wyłącza się z podstawy opodatkowania wartość nakładów dokonanych przez nabywcę podczas biegu zasiedzenia. Jeżeli budynek stanowiący część składową gruntu będącego przedmiotem nabycia został wzniesiony przez osobę nabywającą nieruchomość przez zasiedzenie, z podstawy opodatkowania wyłącza się wartość tego budynku.

Wartość nabytych rzeczy i praw ustala się wg ich wartości rynkowej (wartości nominalnej dla nabycia praw do wkładów oszczędnościowych), w oparciu o ceny stosowane w danej miejscowości w obrocie rzeczami tego samego rodzaju i gatunku, na dzień powstania obowiązku podatkowego. W przypadku niedopełnienia tego obowiązku lub podania wartości niższej od rynkowej urząd wzywa nabywcę do określenia wartości rzeczy i praw lub podwyższenia tej wartości w terminie nie krótszym niż 14 dni. W razie nie udzielenia odpowiedzi lub podania wartości nie odpowiadającej wartości rynkowej, urząd skarbowy ustali wartość z uwzględnieniem opinii biegłych. Opinia biegłych obciąża podatnika jeżeli ustalona w ten sposób wartość przekroczy o 33% wartość podaną przez nabywcę.

• 25-krotność, dla świadczeń ustanowionych na okres powyżej 40 lat,
• liczbę lat świadczeń (max. 22-krotność), dla świadczeń ustanowionych na ściśle określony czas nie przekraczających liczby 40 lat,
• 5-krotność - w razie ustanowienia świadczeń na czas nie określony, nie ograniczony do czasu życia jednej lub więcej osób,
• W razie ustanowienia świadczeń na czas nie określony, nie ograniczony do czasu życia jednej lub więcej osób, jeżeli równocześnie oznaczono termin, do którego świadczenie trwać będzie niewątpliwie, do podstawy opodatkowania przyjmuje się wartość rocznego świadczenia pomnożoną przez liczbę lat oznaczonego okresu trwania świadczeń lub ich części, a za dalszy okres - wartość rocznego świadczenia pomnożoną przez 5, łącznie jednak najwyżej przez 22.
• W przypadku świadczeń dożywotnich obowiązują, dla ustalenia podstawy opodatkowania, przeliczniki wieku osoby uprawnionej do świadczenia (przeliczniki od 5 do 22 krotności świadczenia rocznego) np. dla osób w wieku do 15 lat - 22 krotność świadczenia rocznego itd.
• W razie uzależnienia terminu trwania świadczeń od czasu życia dwu lub więcej osób, za podstawę opodatkowania przyjmuje się roczną wartość świadczenia pomnożoną przez jeden z mnożników przedstawionych na wykresie powyżej, a to odpowiednio do wieku osoby najstarszej lub najmłodszej, stosownie do tego, czy świadczenia mają trwać do śmierci osoby, która umrze pierwsza, czy do śmierci osoby, która  umrze ostatnia.

Skala podatkowa określona jest przez art. 9 i 15 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Stawki podatkowe są stawkami progresywnymi (progresja szczeblowa) z wyjątkiem opodatkowania nabycia własności w drodze zasiedzenia, gdzie występuje stawka proporcjonalna 7%. Taryfę charakteryzuje podział na grupy podatkowe ze względu na stopień pokrewieństwa, umiarkowany stopień rozbudowania szczebli podatkowych (w każdej grupie 3 szczeble) oraz duża rozpiętość stawek (od 3% do 20%). Podatek progresywny oblicza się od nadwyżki podstawy opodatkowania ponad kwotę wolną od podatku, według następujących skal:

Na wykresach 1-3 przedstawiono wykres kwoty podatku w zależności od grupy podatkowej w relacji do podstawy opodatkowania (z uwzględnieniem kwoty wolnej od podatku).

Efekt zróżnicowania wielkości ciężarów podatkowych prezentowany w tabeli i na wykresach wynika głównie ze zróżnicowania stawek przyrostu w każdej z grup podatkowych i różnych wartości kwot wolnych od opodatkowania. Stawki przyrostu wynoszą:

• w I grupie podatkowej  - 2 pp,
• w II grupie podatkowej - 3 (2) pp,
• w III grupie podatkowej - 4 pp.

W przypadku nabycia budynku mieszkalnego lub jego części, lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego oraz wynikających z przydziału spółdzielni mieszkaniowych: prawa do domu jednorodzinnego lub prawa do lokalu w małym domu mieszkalnym:

• w drodze spadku lub darowizny przez osoby zaliczane do I grupy podatkowej,
• w drodze spadku przez osoby zaliczane do II grupy podatkowej,
• w drodze spadku przez osoby zaliczane do III grupy podatkowej, sprawujące przez co najmniej 2 lata opiekę nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, na podstawie umowy zawartej z nim przed organem  gminy,

- nie wlicza się do podstawy opodatkowania ich wartości do łącznej wysokości nie przekraczającej 110 m2powierzchni użytkowej budynku lub lokalu (powierzchnie o wysokości w świetle od 1,40 m do 2,20 m zalicza się do powierzchni użytkowej budynku w 50 %, a jeżeli wysokość jest mniejsza niż 1,40 m - powierzchnię tę pomija się).

Ulga przysługuje jeżeli zostaną łącznie spełnione następujące warunki:

• Są obywatelami polskimi lub mają w Polsce stałe miejsce pobytu,
• Nie posiadają „własnego mieszkania” tj.:
  • Nie są właścicielami innego budynku mieszkalnego lub lokalu mieszkalnego (mogą przenieść takie prawo na zstępnych, Skarb Państwa, gminę),
  • Nie dysponują spółdzielczym lokatorskim lub własnościowym prawem do lokalu mieszkalnego, domu jednorodzinnego itd. (mogą przenieść takie prawo na zstępnych lub spółdzielnię),
  • Nie są najemcami lokalu lub budynku (od umowy takiej mogą odstąpić),
• Będą zamieszkiwać w nabytym lokalu lub budynku przez 5 lat, (niezachowanie tego warunku powoduje wznowienie postępowania podatkowego i naliczenie podatku od nowej podstawy opodatkowania). Warunek ten przestaje obowiązywać w przypadku zbycia lokalu lub budynku z przyczyn uzasadnionych złymi warunkami mieszkaniowymi, o ile nabycie innego lokum nastąpi w przeciągu 6 miesięcy od dnia zbycia.

W kwestii proporcjonalnego korzystania z ulgi polegającej na wyłączeniu z podstawy opodatkowania 110 mkw mieszkania czy domu, gdy przedmiotem spadku lub darowizny jest udział we współwłasności i gdy mieszkanie albo dom przypada kilku osobom - obowiązuje orzecznictwo SN (w składzie Izb Cywilnej i Administracyjnej) z 1986 r.

Płatnikami podatku od spadków i darowizn są notariusze - od darowizny dokonanej w formie aktu notarialnego albo zawartej w tej formie umowy nieodpłatnego zniesienia współwłasności lub ugody w tym przedmiocie. Płatnicy są zobowiązani do wpłacania pobranego podatku na rachunek urzędu skarbowego właściwego ze względu na siedzibę płatnika oraz do przekazania odpisów sporządzanych aktów notarialnych, dotyczących czynności, z tytułu których są płatnikami podatku.

Czynności i dokumenty związane z podatkiem od spadków i darowizn

• nabycie rzeczy i praw majątkowych, w szczególności mogą to być: orzeczenie sądu, testament, umowa, ugoda, zaświadczenie z banku o nabyciu praw do wkładu oszczędnościowego na podstawie dyspozycji wkładcy
• posiadanie przez zbywcę tytułu prawnego do rzeczy i praw majątkowych wymienionych w zeznaniu
• istnienie długów i ciężarów, obciążających nabyte rzeczy i prawa majątkowe, a przy nabyciu w drodze zasiedzenia poniesienie nakładów na rzecz przez nabywcę podczas biegu zasiedzenia.

Podatek od spadków i darowizn jako dochód gmin w Polsce

Specyfika podatku sprawia, że z punktu widzenia samorządu terytorialnego istotne jest samo zasilenie określonymi kwotami wpływów podatkowych a nie możliwość "administrowania" podatkiem. Podatek od spadków i darowizn ze względu na niewielkie wpływy może stanowić jedynie uzupełniające źródło finansowania zadań gmin. Podatek należy uznać za względnie stabilny, chociaż został poddany w latach 1995-2003 znacznym zmianom. Taryfa podatkowa została spłaszczona - obniżono liczbę szczebli z 8 do 3, obniżono drakońskie stawki podatku we wszystkich grupach podatkowych - zmniejszona rozpiętość stawek 5%-45% do 3%-20%, zlikwidowano stawkę marginalną, podwyższono kwoty wolne od podatku, zmieniono częstotliwość waloryzowania elementów podlegających opodatkowaniu - wcześniej próg waloryzacji wynosił 20%, obecnie wynosi 6% zmiany wskaźnika cen towarów nieżywnościowych trwałego użytku.

Wprowadzone zmiany z punktu widzenia budżetu samorządowego miały często przeciwstawne działanie. Przeważają zmiany, które uznać należy za korzystne dla podatników, stanowiące kontynuację wcześniejszego trendu dotyczącego tego podatku, a mianowicie: zwolnienia z opodatkowania rzeczy i praw służących prowadzeniu działalności rolnej, wytwórczej, usługowej, handlowej, budowlanej - w celu zapewnienia transfer międzypokoleniowy bez zbędnych obciążeń w przypadku przekazywania dóbr inwestycyjnych nabytych kosztem konsumpcji bieżącej; szerokie potraktowanie kwestii dziedziczenia i darowizn wartości i praw służących zwiększaniu potencjału budowlanego lub utrzymaniu substancji mieszkaniowej (kwoty wolne od podatku a wydatkowane na cele mieszkaniowe, „ulga mieszkaniowa” głównie dla osób bez własnych mieszkań - konstrukcja „ulgi mieszkaniowej” w swoim zamyśle miała nawiązywać do ulg mieszkaniowych w podatku dochodowym od osób fizycznych).

W dalszym ciągu część autorów głosi pogląd o nie sprzyjaniu kumulacji majątków, znacznej restrykcyjności podatku wymuszającej patogenne zachowania w postaci ucieczki w rozwiązania formalne-prawne umożliwiające obejście podatku (osoby najbliższe, których spadki przekraczają 30 tys. zł objęte są podatkiem spadkowym wynoszącym 7% wartości czystej. Zaznaczyć należy że w zamożnych krajach europejskich czy w USA ten podatek bywa dużo wyższy.

Opodatkowanie nieodpłatnego zniesienia współwłasności między innymi osobami zamknie furtkę do unikania obciążeń podatkowych. Zdarzało się, że w tym celu osoby zupełnie sobie obce zawierały transakcję kupna udziału wynoszącego np. 1/10 w bardzo wartościowej nieruchomości, a następnie znosiły nieodpłatnie współwłasność na rzecz nabywcy. W ten sposób unikano nie tylko podatku od darowizny, ale także od czynności cywilnoprawnych, który takich umów nie obejmuje.

Nadal opłacać się będzie, by np. ojciec sprzedał synowi udział w 1/20 nieruchomości (sprzedaż taka jest obciążona podatkiem od czynności cywilnoprawnych wedle stawki 2 proc.), by potem znieść nieodpłatnie współwłasność na rzecz syna i w ten sposób przekazać mu majątek